16/12/06

Τέσσερα (Άστοχα) Ερωτήματα για το Ιράκ

Το κείμενο που ακολουθεί δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Αντί, τεύχος 884, 15 Δεκεμβρίου 2006, σελ. 30-32.

«ΣΕ ΑΝΟΗΤΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΑΞΙΖΟΥΝ ανόητες απαντήσεις». Η λαϊκή αυτή ρήση ίσως εξηγεί την ελλιπή ενημέρωση πάνω στο Ιράκ τον τελευταίο καιρό. Είναι προφανές πως η εκλογική αποδυνάμωση της κυβέρνησης Μπους, τον περασμένο Νοέμβριο, θα τροχοδρομήσει στρατηγικές ανακατατάξεις στην αραβική μεθόριο. Ποιας μορφής θα είναι όμως αυτές οι ανακατατάξεις και πως θα επηρεάσουν την κατάσταση στο Ιράκ; Η έλλειψη ολοκληρωμένων απαντήσεων μαρτυρά την εμμονή πολλών αναλυτών σε ερωτήματα που παραμένουν στη βάση τους άστοχα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η απορία πολλών για το εάν θα φύγουν τα κατοχικά στρατεύματα από το Ιράκ. Από τη στιγμή σχεδόν της παραίτησης του Ντοναλτ Ράμσφελντ, πρώην υπουργού άμυνας της κυβέρνησης Μπους, άπειρα έχουν γραφτεί και ειπωθεί πάνω σ’ αυτό το θέμα. Θα πραγματοποιηθεί η στρατιωτική απόσυρση των ΗΠΑ; Θα είναι σταδιακή ή αιφνίδια; Θα γίνει μέσα στο 2007 ή αργότερα; Είναι στρατηγικά ορθή ή λανθασμένη;

Στην πραγματικότητα τα παραπάνω αλληλοσυνδεόμενα ερωτήματα δεν έχουν παρά ελάχιστη σημασία για το μέλλον του ίδιου του Ιράκ. Κι αυτό διότι στηρίζονται στη θεμελιώδη αυταπάτη πως η στρατιωτική παρουσία των ΗΠΑ στο Ιράκ έχει τη δυνατότητα ν’ αποτρέψει το ρήμαγμα της χώρας. Είναι γεγονός πως, σύμφωνα με δημοσκοπήσεις, πάνω από το 70 τοις εκατό των Ιρακινών επιθυμούν την άμεση αποχώρηση των αμερικανών από την πατρίδα τους[1]. Η επιθυμία αυτή πηγάζει κυρίως από την πατριωτική τους υπερηφάνεια, καθώς κι από την αντίδρασή τους στην αποσταθεροποίηση της χώρας, την οποία επιρρίπτουν στην αμερικανική εισβολή. Όμως ελάχιστοι Ιρακινοί συνδέουν την αποχώρηση ή παραμονή των αμερικανικών στρατευμάτων με κάποια ενδεχόμενη βελτίωση της μηδαμινής ασφάλειας στη χώρα τους. Άλλωστε οι αμερικανικές δυνάμεις σπάνια εξέρχονται απ’ τα οχυρωμένα τους στρατόπεδά, ενώ ακόμα σπανιότερα επιδίδονται στην αστυνόμευση των αστικών κέντρων[2], τα οποία έχουν πλέον εγκαταλείψει στο έλεος των παραστρατιωτικών οργανώσεων. Μέχρι πρόσφατα Αμερικανοί στρατιώτες στελέχωναν τα μπλόκα στους δρόμους της Βαγδάτης και άλλων μεγάλων πόλεων, αλλά από τον Ιούλιο κι έπειτα τα έχουν παραχωρήσει κι αυτά στα τρεμάμενα χέρια των νεοσύλλεκτων της ιρακινής εθνοφρουράς. Έξω από την Πράσινη Ζώνη της Βαγδάτης, ο μοναδικός δρόμος που οι Αμερικανοί προσπαθούν ακόμα ν’ αστυνομεύσουν είναι εκείνος που οδηγεί στο αεροδρόμιο. Αλλά κι αυτόν ακόμα αδυνατούν να τον διασφαλίσουν. Κάθε βράδυ αναγκάζονται να τον οχυρώνουν με μπλόκα, βάλλοντας δίχως προειδοποίηση εναντίον οποιουδήποτε οχήματος έχει την ατυχία να βρεθεί στην περιοχή[3].

Οι Φενταγίν, πρώην προσωπική φρουρά του Σαντάμ Χουσεΐν που συνεχίζει τις δραστηριότητές της στο σουνιτικό τρίγωνο του Ιράκ.

Ο λόγος της αποχής των αμερικανών από την αστυνόμευση της χώρας είναι απλός: ο φιλόδοξος αυτός στρατηγικός στόχος θ’ απαιτούσε πολλαπλάσια στρατεύματα και –κυρίως– πολλαπλάσιους νεκρούς. Τελευταία οι Αμερικανοί θρηνούν περίπου 100 νεκρούς στο Ιράκ κάθε μήνα. Η συστηματική αστυνόμευση όλων των αστικών περιοχών θ’ απαιτούσε τη θυσία περισσότερων των 200 στρατιωτών εβδομαδιαίως, δηλαδή περίπου στα επίπεδα του πολέμου στο Βιετνάμ. Αυτό τουλάχιστο δείχνουν οι στατιστικές. Η διαφορά είναι πως, από τους 220 ένστολους που δολοφονούνται στο Ιράκ κάθε εβδομάδα, μόνο οι 20 είναι Αμερικανοί. Οι υπόλοιποι είναι νεοσύλλεκτοι Ιρακινοί φαντάροι κι αστυνομικοί, πρώην άνεργοι, που πασχίζουν απεγνωσμένα να θρέψουν τις οικογένειες τους. Με άλλα λόγια, η «βιετναμοποίηση» του Ιράκ είναι ήδη γεγονός. Οι 220 θάνατοι ένστολων την εβδομάδα θα συνεχιστούν, και ίσως θ’ αυξηθούν, άσχετα από το εάν θα παραταθεί η αμερικανική παρουσία στην ταλαίπωρη αραβική χώρα.

ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟΣ ΝΟΜΟΣ;

Ένα άλλο ερώτημα, εξίσου άστοχο, έχει να κάνει με μια ενδεχόμενη επιβολή στρατιωτικού νόμου στο Ιράκ, υπό την επίβλεψη κάποιας χούντας ελεγχόμενης από τους Αμερικανούς. Το σχετικό επιχείρημα στηρίζεται στην άποψη πως η άνθιση της δημοκρατίας προϋποθέτει την κατοχύρωση σταθερότητας στη χώρα και καταλήγει αναπόφευκτα στο σκεπτικό πως ίσως τελικά το Ιράκ να επωφεληθεί από μια στρατιωτική διακυβέρνηση.

Κυκλοφορούν φήμες ότι το αμερικανικό Πεντάγωνο ήδη προσανατολίζεται προς αυτή την κατεύθυνση. Στις 23 Οκτωβρίου το πρακτορείο ειδήσεων United Press International μετέδωσε πως μια ομάδα Ιρακινών στρατιωτικών μετέβη στις ΗΠΑ για να λάβει ακριβείς οδηγίες σχετικά με την κατάστρωση του πραξικοπήματος[4]. Μια τέτοια έκβαση –η ανατροπή μιας ενοχλητικής δικτατορίας με πρόφαση τη δημοκρατία και η αντικατάστασή της από μιαν άλλη, πολιτικά ελεγχόμενη– μπορεί να ξεχειλίζει από υποκρισία, δεν παύει όμως να εντάσσεται μέσα στον ιστορικό χαρακτήρα του αμερικανικού επεκτατισμού.

Αλλά το σενάριο αυτό είναι άγονο. Η επιβολή στρατιωτικής δικτατορίας στο Ιράκ προϋποθέτει τον στρατιωτικό έλεγχο της χώρας από μία κεντρική πηγή, κάτι που απλά δεν υφίσταται. Το Ιράκ είναι αυτή τη στιγμή κατακερματισμένο σε περισσότερα από δέκα κομμάτια, τα οποία ελέγχονται από σχεδόν είκοσι διαφορετικές παραστρατιωτικές οργανώσεις, η κάθε μια με τους δικούς της μουλάδες και ιδεολογικούς ηγέτες, με τα δικά της στρατιωτικά σχήματα, με διαφορετικούς νόμους και πολιτικούς στόχους. Ο Κουρδικός βοράς είναι de facto αυτοδιοίκητος. Στο νότιο άκρο της χώρας, από τη Μπάσρα μέχρι και τα περίχωρα της Βαγδάτης, ο πλήρης πολιτικός και στρατιωτικός έλεγχος ανήκει στο Στρατό Μαχντί, του σιίτη ισλαμιστή ηγέτη Μουκτάντα αλ-Σαντρ, που πρόσφατα χαρακτηρίστηκε από το περιοδικό Newsweek ως ο πιο επικίνδυνος άνθρωπος στο Ιράκ[5]. Στη λωρίδα ανατολικά του ποταμού Τίγρη, κοντά στα σύνορα με το Ιράν, ο έλεγχος ανήκει στις Ταξιαρχίες Μπαντρ του Αμπντούλ Αζιζ Χακίμ. Το πολιτικό σκέλος της οργάνωσης, που ονομάζεται Ανώτατο Συμβούλιο για την Ισλαμική Επανάσταση στο Ιράκ, είναι υποκινούμενο από το Ιράν και δε δίνει πλέον σημασία στις προσταγές της Βαγδάτης. Τέλος, το σουνιτικό τρίγωνο μεταξύ βόρειας Βαγδάτης, Τικρίτ και Ραμάντι βρίσκεται υπό την πλήρη κατοχή των διαφόρων σουνιτικών παραστρατιωτικών οργανώσεων όπως είναι η Ιρακινή Εθνική Ισλαμική Αντίσταση, το Εθνικό Μέτωπο για την Απελευθέρωση του Ιράκ, το Ιρακινό Αντιστασιακό Ισλαμικό Μέτωπο, καθώς και η ανασυγκροτημένη εθνοφρουρά του Σαντάμ Χουσεΐν, γνωστή ως Φενταγίν.

Από την άνοιξη του 2004, όταν κατέρρευσε η ευκαιριακή συμμαχία μεταξύ σουνιτών και σιιτών, οι Αμερικανοί και ο επίσημος ιρακινός στρατός δεν έχουν πατήσει το πόδι τους στις περιοχές αυτές, οι οποίες λειτουργούν ως κράτη εν κράτει. Εξυπακούεται πως οι ΗΠΑ μπορούν να εγκαταστήσουν οποιονδήποτε στρατιωτικό της αρεσκείας τους ως δικτάτορα στην απομονωμένη Πράσινη Ζώνη της Βαγδάτης. Όμως η επιρροή του στα θρυμματισμένα κρατίδια του πάλαι ποτέ ενιαίου Ιράκ θα είναι ουσιαστικά μηδαμινή.

ΤΑ ΓΕΙΤΟΝΙΚΑ ΚΡΑΤΗ;

Μια άλλη παραφιλολογία που αναπτύσσεται τον τελευταίο μήνα έχει να κάνει με την προοπτική ενός διπλωματικού ανοίγματος της Ουάσιγκτον προς τις γειτονικές με το Ιράκ χώρες. Παρότι το διπλωματικό αυτό άνοιγμα παραμένει στη σφαίρα του ιδεατού, πολλοί έχουν ήδη αρχίσει ν’ αναρωτιούνται για την ακριβή μορφή μιας ενδεχόμενης αμερικανο-ιρανο-συριακής τρόικας με στόχο τη σωτηρία του Ιράκ. Στη βάση αυτής της άποψης βρίσκεται η αντίληψη πως, μετά την αμερικανική παραδοχή πως η κατάσταση στο Ιράκ είναι πράγματι ανεξέλεγκτη, η κυβέρνηση Μπους ίσως επιδιώξει πολιτική συνεργασία με τη Δαμασκό και την Τεχεράνη έναντι διπλωματικών ανταλλαγμάτων.

Το πρόβλημα μ’ αυτό το σενάριο είναι ότι στηρίζεται στην προϋπόθεση πως η Συρία και το Ιράν, αλλά και η Ιορδανία με τη Σαουδική Αραβία, όχι μόνο θέλουν, αλλά και μπορούν ν’ αναχαιτίσουν την καταστροφή του Ιράκ. Είναι όμως καταφανές πως οι γειτονικές χώρες δεν έχουν αυτή τη δυνατότητα. Αν μπορούσαν θα το είχαν κάνει εδώ και καιρό. Ήδη, τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές, τα κύματα προσφύγων από το Ιράκ προς τη Συρία και την Ιορδανία έχουν ξεπεράσει εκείνα της εποχής του Ιρανο-Ιρακινού πολέμου. Αν και κανείς δε γνωρίζει πόσοι ακριβώς είναι οι Ιρακινοί που έχουν διασχίσει τα σύνορα με τη Συρία, οι τελευταίοι υπολογίζονται σ’ ένα εκατομμύριο, ενώ αρκετές χιλιάδες καταφτάνουν εκεί καθημερινά. Άλλο ένα εκατομμύριο Ιρακινοί έχουν περάσει τα σύνορα με την Ιορδανία, η οποία δεν έχει την οικονομική δυνατότητα να συντηρήσει πολλούς περισσότερους. Άλλες 200.000 βρίσκονται στην Αίγυπτο, περίπου 40.000 στο Λίβανο, αρκετές χιλιάδες στη Σαουδική Αραβία, στην Τουρκία, στη Λιβύη, ακόμα και στην Υεμένη.

Η παρορμητική αυτή μετανάστευση πυροδοτείται μαζικά από την τρομοκράτηση της σουνιτικής μειονότητας. Οι σουνίτες, παραδοσιακά οπαδοί του κόμματος Μπάαθ, στελέχωναν σχεδόν αποκλειστικά την ιρακινή εξουσία κατά τη διάρκεια της πολυετούς δικτατορίας του σουνίτη Σαντάμ Χουσεΐν. Σήμερα όμως υπόκεινται σε συστηματική εκκαθάριση από τις πολυπληθείς σιιτικές παραστρατιωτικές οργανώσεις που ελέγχουν όλο και μεγαλύτερα τμήματα της χώρας. Προσωπικά είμαι πεπεισμένος πως η σχεδόν ολική εξαφάνιση των σουνιτών από το κεντρικό και βόρειο Ιράκ είναι θέμα χρόνου. Κάποια στιγμή οι σιίτες θα προσπαθήσουν να καταλάβουν οριστικά τη Βαγδάτη, μεταμορφώνοντας την σε αμιγώς σιιτική πόλη και οδηγώντας τους σουνίτες κατά κύματα προς την επαρχία Ανμπάρ και τα συριο-ιορδανικά σύνορα. Καθώς δε θα μπορούν να κινηθούν προς τις εχθρικά διακείμενες προς αυτούς κουρδικές επαρχίες του βόρειου Ιράκ, οι πρόσφυγες θ’ αναγκαστούν να εγκατασταθούν κατά εκατοντάδες χιλιάδες σε στρατόπεδα στην απέναντι πλευρά των συνόρων. Η ιδέα αυτή έχει πανικοβάλει τις γειτονικές χώρες. Πρόσφατα μια έκθεση του υπουργείου εσωτερικών της Ιορδανίας ανέφερε πως, αν κάτι τέτοιο συμβεί, οι πληθυσμιακές ανακατατάξεις στην περιοχή θα είναι τόσο ραγδαίες που η Ιορδανία πιθανόν να πάψει να υφίσταται ως τη χώρα που ξέρουμε σήμερα.

Όταν το παραπάνω σενάριο αρχίσει να ξεδιπλώνεται, οι γειτονικές χώρες θα έχουν τρεις επιλογές. Η πρώτη θα είναι να κλείσουν τα σύνορα και ν’ αρνηθούν οποιαδήποτε βοήθεια στους εκτοπισμένους σουνίτες του Ιράκ. Το επακόλουθο αυτής της πολιτικής θα είναι φυσικά γενοκτονία. Η δεύτερη θα είναι ν’ ανοίξουν τα σύνορά τους και να δεχτούν τα κύματα των εκτοπισμένων, που θα είναι τόσο μεγάλα ώστε να κάνουν τη μικρασιατική καταστροφή να φαντάζει αμελητέα. Η τρίτη θα είναι να μπουν ενεργά στη διαμάχη με το μέρος των σουνιτών, οπλίζοντας και εκπαιδεύοντάς τους ώστε να τους ωθήσουν να παραμείνουν στο Ιράκ. Η επιλογή αυτή είναι φυσικά η πιο ρεαλιστική, αλλά και η πιο επικίνδυνη, γιατί οδηγεί μαθηματικά στη διατήρηση, καθώς και στη γενίκευση, της εμφύλιας σύρραξης.

ΚΑΤΑΡΡΕΥΣΗ ΤΗΣ ΜΕΣΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ;

Η εντατικοποίηση του εμφύλιου σπαραγμού στο Ιράκ θα πρέπει να θεωρείται δεδομένη. Το ζήτημα για τους Αμερικανούς είναι να περιοριστεί μέσα στα σύνορα της χώρας. Τίθεται λοιπόν το εξής ερώτημα, που τελευταία συζητείται επανειλημμένα από αναλυτές ολόκληρου του πολιτικού φάσματος: «τι πρέπει να γίνει για να μην παρασύρει ολόκληρη τη Μέση Ανατολή ο ιρακινός εμφύλιος;».

Όμως και αυτό το ερώτημα είναι στη βάση του παραπλανητικό, διότι αφήνει να εννοηθεί πως το Ιράκ αποτελεί τον μοναδικό κίνδυνο αποσταθεροποίησης της Μέσης Ανατολής. Όσοι αναλώνονται στην προσπάθεια να το απαντήσουν ξεχνούν πως η αραβική χερσόνησος αποτελεί μαζί με την κεντρική Αφρική τις δυο περιοχές της υφηλίου που απειλούνται ταυτόχρονα από τρεις εμφύλιους πόλεμους: στο Ιράκ (σουνίτες εναντίον σιιτών), στην Παλαιστίνη (Χαμάς εναντίον Φατάχ) και στο Λίβανο (Χεζμπολά εναντίον σουνιτών και φαλαγγιστών). Το Ιράκ πρέπει να θεωρείται χαμένο. Στην Παλαιστίνη και στο Λίβανο ίσως υπάρχει ακόμα κάποια ελπίδα, εάν η διεθνής κοινότητα βρει την τόλμη ν’ αναλάβει αποφασιστικές πρωτοβουλίες, παρακάμπτοντας την παράφορη αδιαλλαξία των ΗΠΑ και του Ισραήλ. Τι θα γίνει όμως εάν και οι τρεις αυτοί διαφαινόμενοι εμφύλιοι πόλεμοι ξεσπάσουν ταυτόχρονα; Που θα τρέξουν πρώτα οι κλειδοκράτορες της «νέας τάξης πραγμάτων» για να σβήσουν τη φωτιά;

Το μόνο βέβαιο είναι πως η περίπτωση της Μέσης Ανατολής δεν είναι όπως η Ρουάντα ή το Σουδάν. Εάν η στρατηγικής σημασίας αραβική χερσόνησος κυλιστεί στο αίμα, η διεθνής κοινότητα δε θα έχει την πολυτέλεια να παρακολουθήσει τη διαμάχη εξ αποστάσεως, δίχως ν’ ανησυχεί για τις πολιτικο-οικονομικές παρενέργειες, οι οποίες θα είναι κατά πάσα πιθανότητα σαρωτικές.

Παραπομπές

[1] Paley, A.R. (2006) «Most Iraqis Favor Immediate US Pullout, Polls Show», The Washington Post, 27 Σεπτεμβρίου, σελ. Α22.
[2] Knickmeyer, E. (2003) «Restarting Baghdad's Power Plant May Help Bring Order to the City», Associated Press, 18 Απριλίου.
[3] Nordland, R. (2006) «Good Intentions Gone Bad», Newsweek, 13 Ιουνίου.
[4] Kadi, S. (2006) «Coup Against Maliki Reported in the Making», United Press International, 23 Οκτωβρίου.
[5] Έτσι χαρακτηρίζεται ο αλ-Σαντρ στο εξώφυλλο του περιοδικού του τεύχους της 27ης Νοεμβρίου 2006, που μπορείτε να βρείτε εδώ.

Δεν υπάρχουν σχόλια: