31/8/08

Οι Δομικοί Φραγμοί και η Ελπίδα της Πλάνης

Το παρακάτω κείμενο δημοσιεύτηκε στο κεντρικό δισέλιδο της εφημερίδας Αυγή την Κυριακή 31 Αυγούστου 2008. Οι δυο αρχικές παράγραφοι, που παραθέτονται παρακάτω, παραλείφθηκαν από το εκδομένο άρθρο, ελπίζω για λόγους χώρου και όχι περιεχομένου.

ΤΟΝ ΟΚΤΩΒΡΙΟ ΤΟΥ 1938, Ο Τζ. Έντγκαρ Χούβερ, επί επτά δεκαετίες διοικητής-δικτάτορας του FBI, εκφώνησε ένα πύρινο λογύδριο σε εκδήλωση της ακροδεξιάς λέσχης της Αμερικανικής Λεγεώνας στην Ουάσιγκτον, όπου ανέφερε μεταξύ άλλων τα εξής: «οι δημοκρατικοί μας θεσμοί δε δύνανται να υπάρχουν μισοί αμερικανικοί και μισοί ξενόφερτοι στο πνεύμα. Είμαστε περήφανοι για τον αμερικανικό τρόπο διακυβέρνησης [...]. Υπονομευτικές ξενόφερτες θεωρίες και “-ισμοί” δεν αποτελούν μονάχα αντιδραστικές αντιθέσεις ως προς τους αμερικανικούς τρόπους σκέψης, συναίσθησης και πράξης, αλλά αντιπροσωπεύουν την ολοκληρωτική ανατροπή των εγκαθιδρυμένων ιδανικών της αμερικανικής ζωής και φιλοσοφίας της διακυβέρνησης στα οποία η Αμερική είναι αφοσιωμένη»[001].

Οποιοσδήποτε γνώστης της νεοελληνικής ιστορίας δε θα δυσκολευτεί να διακρίνει την πολιτική ομοιομορφία μεταξύ του παραπάνω αποσπάσματος και των παρανοϊκών αγορεύσεων του Γεώργιου Παπαδόπουλου, του Δημήτριου Ιωαννίδη, όπως και άλλων πρωτοκλασάτων στελεχών της Δικτατορίας των Συνταγματαρχών. Η ουσιαστική διαφορά μεταξύ τους είναι ότι οι πολιτικές υποδείξεις των Απριλιανών υπήρξαν παροδικές, σε αντίθεση με τις θέσεις του τότε επί κεφαλής του FBI, οι οποίες περιγράφουν επακριβώς την πολιτική στάση αλλεπάλληλων αμερικανικών κυβερνήσεων κατά το μεγαλύτερο μέρος του 20ού αιώνα. Ταυτόχρονα εξηγούν έναν από τους βασικούς λόγους της παντελούς έλλειψης από τη σύγχρονη αμερικανική πολιτική σκηνή οποιουδήποτε αξιοσημείωτου πυρήνα με —υποτυπώδη έστω— σοσιαλιστική κατεύθυνση. Η μορφολογική αυτή διαφοροποίηση καθιστά τις ΗΠΑ μοναδικές στον προηγμένο κόσμο· δίνει δε μια ιδέα των δομικών περιορισμών που διέπουν την αμερικανική πολιτική πραγματικότητα.

ΓΛΩΣΣΙΚΟΙ ΚΑΙ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΙ ΦΡΑΓΜΟΙ

Εάν υποτεθεί ότι ο Μπαράκ Ομπάμα καταφέρει να εκλεγεί Πλανητάρχης, κάτι που δεν είναι καθόλου σίγουρο, ο προοδευτικός χαρακτήρας της προεδρίας του θα εξαρτηθεί από τη θέληση, καθώς και την ικανότητά του, να υπερβεί τους δομικούς περιορισμούς που οριοθετούν την σχεδόν απόλυτη ομοιομορφία του κεντρόμορφου αμερικανικού δικομματικού συστήματος.

Ένα τέτοιο εγχείρημα φαντάζει απελπιστικά δύσκολο, διότι οι δομικοί αυτοί περιορισμοί είναι πολυσύνθετοι, ενώ συχνά περιέχουν ψυχολογική, ακόμα και γλωσσολογική υφή. Ένα σχετικό παράδειγμα είναι η χρήση του όρου «liberal», δηλαδή «φιλελεύθερος», ή σε πιο ελεύθερη μετάφραση «προοδευτικός», η οποία χρησιμοποιείται συχνότατα ως βρισιά στην αμερικανική αργκό —κάτι δηλαδή σαν τη χρήση του όρου «κομμούνι» στη νεοελληνική. Η συστηματική δαιμονοποίηση της κεντροαριστεράς (πόσο μάλλον της αριστεράς) στην αμερικανική πολιτική μυθολογία έχει αφήσει έκδηλα τα σημάδια της στο Δημοκρατικό κόμμα, οι πολιτικοί του οποίου σήμερα πλέον αρνούνται να περιγράψουν τους εαυτούς τους με τον όρο «προοδευτικός»[002]. Το ίδιο ισχύει με τον όρο «εργατική τάξη» («working class») ο οποίος θεωρείται πολιτικά ύποπτος και αποφεύγεται από τη συντριπτική πλειοψηφία των πολιτικών. Την τελευταία φορά που ο όρος «εργατικός» χρησιμοποιήθηκε από υποψήφιο σε προεδρικές εκλογές ήταν το 2000, όταν ο Δημοκρατικός Αλ Γκορ τόλμησε να ξεστομίσει τη φράση «εργατικές οικογένειες» σε προεκλογική ομιλία του. Την επομένη ο τότε υποψήφιος των Ρεπουμπλικάνων για την προεδρία, Τζορτζ Μπους, κατηγόρησε τον Γκορ ότι με τα λεγόμενά του κήρυττε «ταξικό πόλεμο»[003]. Από τότε οι Δημοκρατικοί κάνουν συνεχώς λόγο για τα δικαιώματα της «μεσαίας τάξης», ενώ ακόμα και τα εργατικά συνδικάτα (που γιορτάζουν την «ημέρα της εργασίας» στις 5 Σεπτεμβρίου, όχι στη 1 Μαΐου, καθώς η τελευταία θεωρείται «σοσιαλιστική» επέτειος) πλέον αποφεύγουν τη χρήση του όρου «εργατική τάξη», προτιμώντας τον λιγότερο ύποπτο «εργαζόμενοι» («working people»).

Έως τώρα ο Μπαράκ Ομπάμα δεν έχει επιδείξει ουδεμία επιθυμία να υπερβεί τις αυστηρά οριοθετημένες γλωσσολογικές παραμέτρους του αμερικανικού πολιτικού συστήματος. Αποφεύγει συστηματικά να χαρακτηρίσει τον εαυτό του πολιτικά, ενώ σε καμία περίπτωση δεν απευθύνει το πολιτικό του μήνυμα στην εργατική τάξη, η οποία, όπως έχω εξηγήσει παλαιότερα [004], τάχθηκε στην πλειοψηφία της υπέρ της υποψηφιότητας της Χίλαρι Κλίντον. Αντίθετα, η όλη σημειολογία της ρητορικής του, καθώς και η πολιτική του έμφαση σε ζητήματα όπως η παγκόσμια ειρήνη, η φυλετική ισότητα, η οικολογία, κλπ, απευθύνεται στη μεσοαστική τάξη, τα μέλη της οποίας έχουν λύσει τις άμεσες βιοποριστικές τους ανάγκες και έχουν έτσι την πολυτέλεια να προσανατολιστούν πολιτικά με γνώμονα ευρύτερα ηθικά ζητήματα.

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΙ ΔΟΜΙΚΟΙ ΦΡΑΓΜΟΙ

Ακόμα ισχυρότεροι είναι οι δομικοί περιορισμοί που έχουν να κάνουν με το οικονομικό σύστημα της υπερδύναμης. Είναι χαρακτηριστικό ότι δύσκολα συναντά κανείς πολιτικό οποιουδήποτε εκ των δύο μεγάλων κομμάτων που να υποστηρίζει την μέχρι πρότινος κοινότυπη μέθοδο κρατικής προστασίας της εγχώριας παραγωγής από τον ανταγωνισμό της ξένης, δηλαδή την κρατική επιβολή δασμών σε εισαγόμενα προϊόντα. Η τελευταία χλευάζεται ως «οικονομικός προστατευτισμός». Αντίθετα, η ιδέα της «παγκόσμιας ελεύθερης αγοράς», στενά συνυφασμένη στην επεκτατική πολιτική των αμερικανών νέο-συντηρητικών με την «παγκόσμια εξάπλωση της δημοκρατίας»[005], είναι πλέον στη βάση της ευρέως αποδεκτή από το σύνολο σχεδόν της πολιτικής τάξης της χώρας. Το αντίθετο ισχύει φυσικά στις τάξεις των ψηφοφόρων, οι οποίοι αντιμετωπίζουν την απελευθέρωση της αγοράς στην αμερικανική ήπειρο με σκεπτικισμό. Μια πρόσφατη επιστημονική δημοσκόπηση έδειξε ότι μόλις το 35% των αμερικανών θεωρεί την εφαρμογή της Βορειοαμερικανικής Συμφωνίας Ελεύθερου Εμπορίου (North American Free Trade Agreement, γνωστή ως NAFTA, που υπερψηφίστηκε από τη Δημοκρατική κυβέρνηση του Μπιλ Κλίντον και του Αλ Γκορ) ως θετική [006].

Ο Μπαράκ Ομπάμα είχε μέχρι σήμερα πάμπολλες ευκαιρίες για να λάβει σαφή θέση πάνω στο καίριο ζήτημα της ξέφραγης εισαγωγής στις ΗΠΑ φθηνών προϊόντων από τα εργατικά σκλαβοπάζαρα της Κίνας, της Ινδονησίας, του Βιετνάμ, και αλλού, όπως επίσης και της ανεξέλεγκτης φυγής αμερικανικών βιομηχανιών στο εξωτερικό, κυρίως στην Κίνα και στο Μεξικό. Κι όμως, αμέσως μετά τη μία και μοναδική περίπτωση όπου τάχθηκε ανοιχτά ενάντια στη συμφωνία NAFTA, το οικονομικό του επιτελείο βιάστηκε να διαβεβαιώσει μερικούς ανήσυχους Καναδούς βιομήχανους πως η αντίθεση του Ομπάμα στο ελεύθερο εμπόριο είναι απλά «πολιτική δημαγωγία» την οποία δεν σκοπεύει να εφαρμόσει μετεκλογικά. Μάλιστα η διαβεβαίωση αυτή έδωσε το κύριο έναυσμα στους υπερσυντηρητικούς Financial Times για να υποστηρίξουν τελικά την υποψηφιότητα Ομπάμα, διότι μπορεί ο αφροαμερικανός πολιτικός να είναι δημαγωγός και να ψεύδεται, αλλά τουλάχιστον δεν είναι προστατευτιστής, όπως ανέφερε σε κύριο άρθρο της η εφημερίδα [007].

ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΦΡΑΓΜΟΙ

Οι ισχυροί οικονομικοί φραγμοί είναι κατά κανόνα στενά συνυφασμένοι με εξίσου σημαντικούς κοινωνικούς φραγμούς, όπως για παράδειγμα στους τομείς της παιδείας και της υγείας. Συγκεκριμένα οι ΗΠΑ είναι από τις ελάχιστες χώρες του προηγμένου κόσμου που αρνούνται να αναγνωρίσουν ότι η πρόσβαση των πολιτών τους σε οργανωμένα συστήματα υγειονομικής περίθαλψης και ανώτατης παιδείας δεν αποτελεί προνόμιο, αλλά δικαίωμα. Συνεπώς ο μέσος αμερικανός φοιτητής αναγκάζεται να καταβάλλει 24.000 δολάρια για έξοδα τετραετούς φοίτησης (δίχως να υπολογιστούν τα έξοδα διαμονής, τροφής, κλπ), ποσό που παραμένει άκρως απαγορευτικό για εκατομμύρια ικανούς μαθητές. Παράλληλα, το κόστος φοίτησης αυξάνεται κάθε χρόνο με ταχύτητα διπλάσια του πληθωρισμού, δίχως κανείς να μπορεί να συγκρατήσει τους ρυθμούς αύξησης [008].

Παρόμοιες τάσεις καταδυναστεύουν το χαοτικό ιδιωτικό σύστημα υγείας. Το 2002, σε καιρό σχετικής άνθισης της αμερικανικής οικονομίας, μια επιστημονική έρευνα-ορόσημο αποκάλυψε ότι 18.000 Αμερικανοί πέθαιναν κάθε χρόνο λόγω έλλειψης πρόσβασης στο ιδιωτικό σύστημα υγείας της χώρας [009]. Σήμερα σχεδόν ένας στους τέσσερις Αμερικανούς δεν έχει υγειονομική ασφάλιση, συμπεριλαμβανομένων εννέα εκατομμυρίων παιδιών [010]. Κι όλα αυτά στην πλουσιότερη χώρα στον κόσμο, της οποίας το ιδιωτικό σύστημα υγείας είναι το ακριβότερο στην υφήλιο, αλλά κατατάσσεται από τον Διεθνή Οργανισμό Υγείας στο νούμερο 37 του παγκόσμιου πίνακα, κάτω από όλες ανεξαιρέτως τις χώρες της Δύσης και της Άπω Ανατολής, τις χώρες του Αραβικού Κόλπου, και μόλις μια θέση πάνω από τη Σλοβενία [011].

Το ζήτημα της δωρεάν ανώτατης παιδείας είναι τόσο απομακρυσμένο από την αμερικανική πραγματικότητα που δεν τίθεται καν ως θέμα στην προεκλογική περίοδο. Είναι σαν να ρωτάει κανείς στην Ευρώπη εάν θα πρέπει οι αερομεταφορές να προσφέρονται δωρεάν. Απλά δεν υφίσταται. Το θέμα όμως της υγειονομικής περίθαλψης είναι εντελώς διαφορετικό. Ένας στους δυο ψηφοφόρους αντιμετωπίζει την έλλειψη δημόσιας υγείας ως το σημαντικότερο ζήτημα στις επερχόμενες εκλογές. Σχεδόν το 70% του πληθυσμού θεωρεί το ιδιωτικό σύστημα περίθαλψης από μέτριο έως χείριστο, ενώ ένας στους δέκα Αμερικανούς δηλώνει ότι το υγειονομικό σύστημα στην κομμουνιστική Κούβα είναι αρτιότερο του αντίστοιχου αμερικανικού [012].

Ποια είναι η προτεινόμενη λύση του Μπαράκ Ομπάμα πάνω στο φλέγον αυτό θέμα; Μήπως εναρμονισμός με το δυτικοευρωπαϊκό σύστημα περίθαλψης, όπως π.χ. το γαλλικό, που κατατάσσεται στην κορυφή του κόσμου από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας; Ούτε κατά διάνοια. Η πρόταση του Γερουσιαστή από το Ιλινόις είναι να διατηρηθεί πάση θυσία η παρασιτική βιομηχανία ιδιωτικής υγειονομικής ασφάλισης, η οποία ενεργεί ως μεσίτης μεταξύ των ασθενών, των νοσοκομείων και των γιατρών. Σύμφωνα με το σχέδιό του, το κράτος απλά θα επιδοτεί τις ιδιωτικές ασφαλιστικές εταιρίες όταν εκείνες αρνούνται να ασφαλίσουν πολίτες που είτε αδυνατούν ν’ αντεπεξέλθουν στις οικονομικές απαιτήσεις της προτεινόμενης ασφάλισης είτε θεωρούνται πελάτες υψηλού ρίσκου (με προϋπάρχουσες παθήσεις, κλπ). Δε δέχεται όμως ούτε καν να συζητήσει την πιθανότητα καθολικής ασφάλισης του πληθυσμού από έναν και μοναδικό μη-κερδοσκοπικό κρατικό ασφαλιστικό φορέα. Συνεπώς, σύμφωνα με το σχέδιο του Ομπάμα, στην περίπτωση που κάποιος άπορος γονέας θα αδυνατεί να καλύψει το μερίδιο ασφάλισης που του αναλογεί μετά το κρατικό επίδομα, θα παραμένει ανασφάλιστος, όπως επίσης και τα παιδιά του [013].

Η ΕΛΠΙΔΑ ΤΗΣ ΠΛΑΝΗΣ

Θα μπορούσα να συνεχίσω περιγράφοντας τις δομικές προκλήσεις που θα κληθεί να αντιμετωπίσει ο Μπαράκ Ομπάμα εάν εκλεγεί πρόεδρος, καθώς και την επιφαινόμενη αποτυχία του να τις ξεπεράσει, με βάση τις τοποθετήσεις του στην παρούσα προεκλογική περίοδο. Θα μπορούσα, για παράδειγμα, να αναφερθώ αναλυτικά στα ξεκάθαρα δείγματα κλασικού αμερικανικού επεκτατισμού που έχει επανειλημμένα επιδείξει στις προεκλογικές του ομιλίες, είτε με την πρόθεσή του να εισβάλει στρατιωτικά στο Πακιστάν δίχως την άδεια της κυβέρνησης της χώρας [014], είτε μέσω της ιδεολογικής του προσκόλλησης στην «δίχως όρους υποστήριξη στο Ισραήλ» και στη διατήρηση της «ποιοτικής στρατιωτικής υπεροχής» του Ισραήλ στη Μέση Ανατολή [015]. Επιμένω όμως στην εσωτερική πολιτική του Ομπάμα για έναν απλό λόγο: ότι εάν δε δείχνει αποφασισμένος να σεβαστεί και να βελτιώσει τα δικαιώματα των ίδιων των Αμερικανών, όπως είναι, μεταξύ άλλων, το δικαίωμα στην περίθαλψη ή η αύξηση των κατώτατων μισθών και η βελτίωση της εργασιακής σταθερότητας, πως μπορεί κανείς να περιμένει από αυτόν να σεβαστεί τα δικαιώματα όσων μη-Αμερικανών έχουν την ατυχία να βρεθούν στο δρόμο της επιδίωξης των αμερικανικών συμφερόντων ανά την υφήλιο;

Το ερώτημα αυτό έθεσα ευθέως πριν από λίγες ημέρες σ’ έναν φίλο αμερικανό, βετεράνο της αριστεράς, ο οποίος προτίθεται να ψηφίσει τον Ομπάμα στις προεδρικές εκλογές του Νοεμβρίου. Η απάντησή του ήταν φιλοσοφημένη όσο και αποστομωτική. Με λίγα λόγια δήλωσε ότι θα ψηφίσει τον Ομπάμα με την ελπίδα ότι…λέει ψέματα. Μου υπενθύμισε τη θητεία του Ομπάμα στις φτωχογειτονιές του Σικάγο (στην οποία αναφέρομαι σε άλλο άρθρο μου στο παρόν ένθετο) και υποστήριξε πως κάποιος που έχει ζήσει από κοντά τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης της φτωχολογιάς δε θα την ξεχάσει όταν βρεθεί σε θέση να τη βοηθήσει. Έτσι, σύμφωνα με τη θεωρία του φίλου μου, ο Ομπάμα απλά προσποιείται ότι είναι ένας ακόμα χαρισματικός κεντρώος πολιτικός, έως ότου εκλεγεί. Τότε είναι που θα αποκαλύψει τις πραγματικές του «επαναστατικές»(;) περγαμηνές, με τις οποίες θα αλλάξει τελικά τη χώρα! Η θεωρία αυτή, αν και απίθανη, υποδηλώνει κάτι από την ψυχική εξάντληση της αριστεράς στις ΗΠΑ μετά από οχτώ έτη καταστροφικής διακυβέρνησης του Τζορτζ Μπους. Αναρωτιέμαι πόσα εκατομμύρια αμερικανών ψηφοφόρων θα ψηφίσουν το Νοέμβρη διακατεχόμενα από την ίδια ακριβώς ελπίδα της πλάνης….

Υποσημειώσεις

[001] Το απόσπασμα παρατίθεται στο βιβλίο του F.J. Donner The Age of Surveillance: The Aims and Methods of America’s Political Intelligence System, Alfred A. Knopf, Νέα Υόρκη, σελ. 55, μ.τ.σ.
[002] Βλ. σχετικά το κείμενο του J. Lukacs «The Triumph and Collapse of Liberalism», Chronicle of Higher Education, 51(16), 10/12/2004.
[003] L. Fink, «Obama and the Unmaking of America’s Working Class», The Chicago Tribune, 2/5/2008.
[004] Σ. Φιτσανάκης, «Διαφέρουν Πολιτικά Κλίντον και Ομπάμα;», Αυγή, 19/4/2008.
[005] Αξίζει να αναλογιστεί κανείς τη βαρύτητα του σχόλιου της Υπουργού Εξωτερικών των ΗΠΑ, Κοντολίζα Ράις, ότι «τα στρατηγικά μας συμφέροντα και η σημασία [που δίνουμε] στην εξάπλωση της δημοκρατίας είναι το ένα και το αυτό». Αναφώνηση της Κοντολίζα Ράις στο Conservatorium of Music του Πανεπιστημίου του Σύδνεϋ, Αυστραλία, 16 Μαρτίου 2006.
[006] Ανών., «Americans Doubtful of Free Trade Benefits», Angus Reid Global Monitor, 13/5/2008.
[007] Άρθρο της σύνταξης, «Primary Politics and Protectionism», The Financial Times, 10/3/2008.
[008] Τα στοιχεία από την ετήσια έκθεση του College Board Trends in College Pricing 2007.
[009] S. Sternberg, «18000 Deaths Blamed on Lack of Insurance», USA Today, 22/5/2002.
[010] K. Freking, «Most Uninsured Children’s Parents Work», The Seattle Post-Intelligencer, 27/9/2006.
[011] R. Mishra, «We’re No. 1 in Cost. We’re No. 37 in Care», The Boston Globe, 21/6/2000.
[012] Ανών., « Americans Decry Own Health Care System», Angus Reid Global Monitor, 25/4/2007.
[013] P. Krugman, « Clinton, Obama, Insurance», The New York Times, 4/2/2008.
[014] T. Baldwin, «Obama Willing to Invade Pakistan in al-Qaeda Hunt», The London Times, 2/8/2007.
[015] S. Zunes, «Obama’s Right Turn?», Foreign Policy in Focus, 11/6/2008.

30/8/08

Politics News και Λογοκλοπή

Κλεμμένο κομμάτι άρθρου μου στο περιοδικό Politics News.